Jak przekonać Ukraińców, że Unia Europejska w jakościowy sposób różni się od Wspólnoty Niepodległych Państw, Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej, unii celnej czy innych eurazjatyckich projektów Rosji?

W Ojcu chrzestnym jest scena, której obejrzenie zalecam moim studentom. Po zabiciu odpowiedzialnych za próbę zamachu na swojego ojca Michael Corleone schronił się na Sycylii. Dla jego bezpieczeństwa w dzień i w nocy towarzyszyło mu dwóch lokalnych „żołnierzy” mafii. Jeden z nich marzył jednak o lepszym losie i w końcu zdradził „rodzinę”. Chciał wyjechać do Stanów Zjednoczonych i widząc amerykańskich żołnierzy przemierzających sycylijskie bezdroża, krzyknął za nimi: „Take me to America”. W tej scenie ukazane jest sedno sukcesu Stanów Zjednoczonych w okresie zimnej wojny i porażki ZSRR. W Polsce czy innych krajach Europy Środkowej nikt nie uganiał się za żołnierzami Armii Czerwonej, prosząc: „Wozmitie mienia w Sowieckij Sojuz”. To raczej czerwonoarmiści i NKWD wyłapywali Polaków i z własnej inicjatywy wysyłali ich w głąb ZSRR. O atrakcyjności Stanów Zjednoczonych oraz braku odpowiednich atutów po stronie ZSRR pierwszy pisał bodaj Zbigniew Brzeziński. Koncepcję amerykańskiej soft power rozwinął Joseph Nye.

Przywołana scena stanęła mi przed oczyma, gdy siedząc w paryskich Ogrodach Luksemburskich, przygotowywałem się do wykładu zatytułowanego roboczo „Polska i Unia Europejska”, jaki miałem wygłosić na Ukrainie. Chciałem przede wszystkim pokazać na polskim przykładzie, czym jest integracja europejska, jaka jest jej specyfika, dlaczego w moim przekonaniu zasadniczo różni się od wielu projektów reintegracyjnych na obszarze byłego ZSRR.

Na początku szło mi bardzo sprawnie. „Unia Europejska – zanotowałem – to grupa państw, które chcą razem żyć, współpracować, rozwijać się. Dlatego w dobrej wierze podejmują daleko idące zobowiązania ograniczające (bądź »uwspólnotowiające«) ich suwerenność. Te zobowiązania znane jako acquis communautaire na co dzień wpływają na życie nie tylko państw, ale i przedsiębiorstw i zwykłych obywateli”. „Unia Europejska to mocarstwo. Członkostwo w Unii to bycie w silnej drużynie, to możliwość skuteczniejszej realizacji swoich interesów narodowych”. „Na płaszczyźnie gospodarczej UE to dla Polski przede wszystkim znacząca pomoc finansowa, na płaszczyźnie społecznej – możliwość swobodnego podróżowania bez wiz i kontroli granicznych na obszarze od Bugu po Lizbonę”.

Tu ogarnęły mnie wątpliwości. Jaka chęć życia razem, skoro część europejskich społeczeństw była/jest przeciwna poszerzeniu Unii, bojąc się napływu taniej siły roboczej („polski hydraulik”) i wzrostu wydatków ze wspólnej kasy? Jakie „uwspólnotowienie” suwerenności, skoro kluczowe decyzje zapadają na szczeblu międzyrządowym, a ich najważniejszym kryterium pozostają często interesy narodowe? Jakie działanie w dobrej wierze, skoro co najmniej kilka państw z Grecją na czele zdołało wejść do strefy euro jedynie dzięki „kreatywnej księgowości”? Taka postawa zresztą przez lata była znakiem rozpoznawczym Grecji. Jakie mocarstwo, skoro dziś Unia Europejska musi prosić o pomoc finansową Chiny? Jak przekonać Ukraińców, że Unia w jakościowy sposób różni się od Wspólnoty Niepodległych Państw, Wspólnej Przestrzeni Gospodarczej, unii celnej czy innych eurazjatyckich projektów Rosji? Te kraje (a przynajmniej ich przywódcy) też tworzą drużynę, przez co czują się silniejsze. Wystarczy przypomnieć, że WNP niejednokrotnie legitymizowała wybory w krajach członkowskich – w tym „zwycięstwo” Wiktora Janukowycza w 2004 roku. Czymże innym, jak nie pomocą gospodarczą, był wieloletni eksport przez Rosję surowców energetycznych po zaniżonych cenach? Przecież tylko dzięki temu mogła jako tako funkcjonować ukraińska gospodarka, nie wspominając już o białoruskiej. Ukraińcy mogą swobodnie podróżować do Rosji. Korzystają z tego szczególnie chętnie mieszkańcy wschodnich obwodów, gdzie granica jest często równie niezauważalna, jak pomiędzy krajami Schengen.

Miałem jeszcze napisać o znaczeniu standardów demokratycznych, uczciwej rywalizacji politycznej, przejrzystości życia publicznego, ale gdy przypomniałem sobie sprawę Beaty Sawickiej, aferę gruntową, próby postawienia przed wyborami lidera opozycji przed Trybunałem Stanu czy niedawno wprowadzone ograniczenia w dostępie do informacji publicznej, to zrezygnowałem.

Unia Europejska znalazła się w głębokim kryzysie. Ktoś powie, że zawsze tak było, że integracja europejska budowała się poprzez kryzysy (fiasko projektu Europejskiej Wspólnoty Obronnej – kryzys pustego krzesła – kwestia rabatu brytyjskiego – odrzucenie traktatu z Maastricht w Danii – odrzucenie Traktatu Konstytucyjnego we Francji i Holandii etc.). To prawda, niemniej tamte problemy były innej natury. Miały one charakter polityczny w tym sensie, że politycy czy społeczeństwa nie mogli się porozumieć co do pewnych kwestii – najczęściej co do tego, jak dalej iść razem naprzód. Teraz przed UE stanęło wyzwanie o charakterze ekonomicznym. Europejski model okazał się za szczodry – szczególnie dla krajów PIIGS (Portugalia, Włochy, Irlandia, Grecja, Hiszpania). Zamiast spodziewanej modernizacji i skuteczniejszej rywalizacji z innymi wielkimi graczami Europejczycy – szczególnie ci mniej zamożni – przejadali europejskie fundusze. Dziś skutki tej sytuacji widać w krajach Europy Południowej, jutro, jak sądzę, pojawią się w Polsce.

Bal na Titanicu trwa. W paryskich brasseries miejscowi z wolna piją kawę i dyskutują o nowościach rynku wydawniczego, zdrowym stylu życia i polityce. Tymczasem Chińczycy pracują dziesięć-dwanaście godzin na dobę. Rząd ChRL będzie musiał jedynie zdecydować, gdzie ulokować nadwyżkę środków finansowych – w kapryśnej Europie mówiącej (coraz rzadziej wprawdzie) o prawach człowieka, a może w zaprzyjaźnionych krajach afrykańskich lub na obszarze poradzieckim, zwłaszcza w Azji Środkowej?

UE traci swoją soft power. Nie wiem, czy wpłynęło to na postawę ukraińskich władz w ostatnich miesiącach, gdy ważył się los Julii Tymoszenko i umowy stowarzyszeniowej. W moim mniemaniu nie można tego wykluczyć. Jest natomiast pewne, że w tych okolicznościach coraz trudniej będzie nam promować integrację europejską w krajach wschodniego sąsiedztwa.

„Było dla mnie zaszczytem grać z wami, panowie”.

Andrzej Szeptycki jest adiunktem w Instytucie Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, członkiem Rady Forum Polsko-Ukraińskiego. Stały współpracownik „Nowej Europy Wschodniej”.