Ołeś Honczar, Sobór, PIW, Warszawa 1972


Powieść Sobór (Sobor) ukraińskiego pisarza Ołesia Honczara, wydana w ZSRR w 1968 roku, jest otoczona legendą. Niedługo po opublikowaniu została poddana represjom władz sowieckich i wyłączona z obiegu na ponad dwadzieścia lat. Jednocześnie – w dużej mierze dzięki Jewhenowi Swerstiukowi i jego esejowi Sobór w rusztowaniach (Sobor u rusztowanni) – została uznana za znaczącą pozycję dla pokolenia szestydesiatnykow – ukraińskiej inteligencji przełomu lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.
 
Już sam temat powieści Honczara był odważny jak na tamte czasy. Ówcześni pisarze woleli nie zajmować się religią. Sobór to historia społeczności małego ukraińskiego miasteczka we wschodniej Ukrainie, jednoczącego się w walce o ocalenie soboru z czasów kozackich, który usiłuje zniszczyć miejscowy działacz partyjny. W rzeczywistości powieść opowiada (i tak została odczytana) o niszczeniu przez władze sowieckie duchowej spuścizny i zabytków ukraińskiej kultury. Kiedy w drugiej połowie XVIII wieku rosyjskie wojska z nakazu carycy Katarzyny Wielkiej zniszczyły Sicz Zaporoską, po Kozakach pozostały jedynie sobory, symbole ich dawnej wielkości. Tytułowy sobór jest takim właśnie reliktem przeszłości. Ale w interpretacji Honczara nabiera on metafizycznej symboliki, staje się świadkiem historii, przypominając tym samym, że Ukraińcy mieli własną historię, którą stalinowski i komunistyczny reżim chciał zatrzeć w ich pamięci. Jednocześnie sobór jest wyrazem tęsknoty za wyższymi wartościami, których społeczeństwo zostało pozbawione.
                             
Jeden ze współczesnych ukraińskich badaczy nazywa Sobór narzędziem zjednoczenia, sobornosti sił tej części ukraińskiego narodu, która chciała stworzenia nowego życia, opartego na wartościach demokratycznych, ale odwoływała się także do narodowych tradycji. W latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku taką grupę na Ukrainie tworzyło przede wszystkim środowisko młodej ukraińskiej inteligencji twórczej. Czołowe nazwiska szestydesiatnykow to Iwan Dziuba, Mychajłyna Kociubynśka, Ałła Horska, Iwan Switlycznyj, Wasyl Stus, Jewhen Swerstiuk, Bohdan Horyń, Mychajło Horyń, Wiaczesław Czornowił. Na znaczenie Soboru w ukraińskiej literaturze trzeba patrzeć przede wszystkim poprzez pryzmat czasów, w których powstał.
                             

Całość artykułu dostępna w "Nowej Europie Wschodniej" nr 3-4/2010