Wraz z odejściem Igora Smirnowa Rosjanie bardziej zainteresowali się Naddniestrzem. Nieoficjalne źródła zapowiadają rozbrojenie rosyjskich arsenałów na lewym brzegu Dniestru, a nowy przedstawiciel Dmitrija Miedwiediewa do spraw separatystycznej republiki zapowiada, że Rosjanie będą bronić miejscowej ludności tak długo, jak będzie trzeba. W co gra Rosja i kogo wystawia do wiatru?

Główny problem mołdawskiej polityki ostatnich trzech lat został rozwiązany: kraj znów ma prezydenta. Teraz pojawia się pytanie: i co dalej? Jak zmieni się polityka wewnętrzna? Czy głowa państwa położy kres partyjnym intrygom?

Wydaje się, że niemożliwe może stać się możliwym i 16 marca, w najbliższy piątek, Mołdawia po dwóch latach znowu będzie miała prezydenta.

Komuniści i Jurij Rosca wspólnie oskarżają rządzący Sojusz o uzurpację władzy. Na ulicach Kiszyniowa co niedzielę odbywają się manifestacje, na których liderzy koalicji wzywani są do oddania władzy. Czy Vlad Filat i koalicjanci ugną się pod żądaniami opozycji?

Relacje Ukrainy z Unią Europejską w kontekście aresztu Julii Tymoszenko i samoizolacja Białorusi zdominowały szczyt Partnerstwa Wschodniego w Warszawie.

Wyrok Trybunału zmusza polityków do rozmów, patriarcha Cyryl nie odwiedza Naddniestrza, a mołdawska równość genderowa jest na niezłym poziomie.

Premier Vlad Filat otrzymuje tytuł Człowieka Roku i gratulacje od Donalda Tuska, po czym leci do Niemiec na oficjalne spotkanie z prezydentem nieuznawanej Republiki Naddniestrzańskiej Igorem Smirnowem. Tymczasem wskaźniki ekonomiczne Mołdawii stawiają kraj na pierwszym miejscu w regionie.

Micheil Saakaszwili wyraził nadzieję, że najbliższy szczyt Partnerstwa Wschodniego okaże się przełomowy na drodze Gruzji do członkostwa w Unii Europejskiej. Do Gruzji przybywa coraz więcej turystów, gruzińskie wino staje się znakiem rozpoznawczym kraju, a inflacja maleje. Ponadto Tbilisi oskarża Moskwę o naruszenie przestrzeni powietrznej.

Pełniący obowiązki prezydenta Mołdawii Marian Lupu apeluje o moratorium na debaty publiczne. Baszkan Formuzal zabiera się do stworzenia nowej partii politycznej, natomiast Mołdawianie podsumowują ostatnie dwudziestolecie w ankiecie dla „Komsomolskiej Prawdy”.

Czy w dwudziestą rocznicę upadku ZSRR takie kraje jak Ukraina czy Białoruś są prawdziwie wolne? Lektura tekstów Václava Havla, Czesława Miłosza i György’ego Konráda może pomóc znaleźć odpowiedź na to pytanie.

24, 25 i 27 sierpnia 1991 roku uzyskiwały niepodległość odpowiednio Ukraina, Białoruś oraz Mołdawia. Trzy państwa niegdyś wchodzące w skład Związku Radzieckiego. Chociaż są one do siebie podobne, to jednak przez ostatnie dwadzieścia lat rozwijały się niezależnie od siebie i – w różnym stopniu – od Centrum. Co działo się przez ten okres? Jakie nasuwają się refleksje? I co w przyszłości czeka Ukrainę, Białoruś i Mołdawię?

Paweł Wołowski: „Nie dając demokracji ani państwa prawa w wydaniu zachodnim, niepodległość zainicjowała niezależny byt państwowy, który – z perspektywy dwudziestu lat istnienia – odznacza się trwałością i stabilnością. Ukraina i Białoruś nie są państwami sezonowymi i będą, jak można sądzić, sąsiadami Rzeczpospolitej przez długie dekady”.

Ołeksandr Paschawer: „Wielu uważa, że jeśliby prezydent Leonid Kuczma prowadził inną politykę, to na Ukrainie sytuacja rozwinęłaby się jak w Czechach czy Polsce. (…) Jestem przekonany, że jeśli Kuczma spróbowałby działać inaczej, to nie rozmawialibyśmy dzisiaj o Ukrainie, bo nie istniałoby takie państwo. Ono powstało na skutek łańcucha wydarzeń, których nie można było zmienić”.

Tomasz Kułakowski: „Do utrwalenia dominacji Moskwy nad Dnieprem przyczyniła się Unia Europejska. W zachęcaniu Ukrainy do transformacji na wzór środkowoeuropejski nie zrobiła nic albo niewiele. Nie zaproponowała stowarzyszenia, o perspektywie członkostwa nie wspominając, odgrodziła się nową, szengeńską kurtyną, wprowadziła upokarzające wizy”.

Andrij Bondar: „Sekret ukraińskiej zależności od Rosji polega nie tylko na naszej gazowej narkomanii, a przede wszystkim na tradycyjnej mentalnej niezdolności do odejścia od poradzieckiego dyskursu, gdzie wszystko rozwiązuje się przez ustne porozumienia, rejderstwo, protekcjonizm i zależność sądów od władzy. Najmniejsza modernizacja państwa (...) dla ukraińskich elit oznaczałaby tylko jedno: totalne zniszczenie”.

Piotr Andrusieczko: „Po dwudziestu latach widać na Ukrainie wyraźne zmęczenie obecnymi elitami politycznymi. Większość dzisiejszych figur politycznych jest na scenie od lat dziewięćdziesiątych XX wieku i dla wielu Ukraińców różnice pomiędzy poszczególnymi formacjami politycznymi są wyłącznie formalnej natury. Świadczy o tym wzrost liczby zwolenników głosowania »przeciw wszystkim« – niektóre badanie szacują ich liczbę na około 20 procent”.

Aleksander Kwaśniewski: „W ukraińskich warunkach – bez względu na barwy partyjne – nie da się prowadzić innej polityki niż balans między Rosją a Unią Europejską. Nie krytykuję władz Ukrainy za to balansowanie, natomiast niedostatkiem tej polityki jest brak zdefiniowania głównego celu. Myśmy sobie powiedzieli, że chcemy być członkiem Unii Europejskiej i NATO. Ukraina ciągle się waha, ale ten rok może być przełomowy”.

Piotr Pogorzelski: „Przyjeżdżający na Ukrainę Polacy często narzekają i konstatują: »poradziecki syf, bieda, kiła i mogiła«. (...) Tak, nie ma wątpliwości, że nasz kraj jest bogatszy, tylko zastanówmy się, czy gdyby nie pomoc Unii Europejskiej, to nasza wieś wyglądałaby lepiej od ukraińskiej, czy polskie drogi, na które i tak narzekamy, byłyby lepsze od tych, które są na Ukrainie?”.

Małgorzata Nocuń: „W tej historii brak romantycznej walki i wzniosłych uczuć: dwadzieścia lat temu Białoruś nie miała wyjścia, ogłosiła niepodległość, bo zmienił się otaczający ją świat. Większość społeczeństwa modliła się, żeby Sojuz przetrwał, i bała się nowego”.

Kamil Kłysiński: „O ile sam fakt umocnienia się niepodległej Białorusi i uformowania – w dużej mierze pod wpływem propagandy państwowej – świadomej oraz patriotycznie nastawionej większości społeczeństwa można uznać za sukces, o tyle już treść tego państwa można zaliczyć do porażek”.

Kamil Całus: „Mołdawia po dwudziestu latach niepodległości to kraj sprzeczności, niepewności i ciągłej zmiany. Mimo to, jak się wydaje, ta młoda republika przeszła już najtrudniejszy okres. Zdołała wychować pokolenie, które potrafiło dokonać pierwszej od lat manifestacji politycznej i wpłynąć na bieg historii swojego kraju”.

Mołdawia to republika wielkości kiści winogron, w której starczyło jednak miejsca na jeszcze jedno nieuznawane państwo i gagauski „Autonomiczny Twór Terytorialny”. Bodaj jedyna z republik radzieckich, która odłączyła się od Związku Radzieckiego, by stać się częścią innego państwa. Jaka jest Mołdawia po dwóch dekadach wolności?

Przedstawiciele mołdawskiej sceny politycznej poszukują kandydata na prezydenta, którego poprą także komuniści. Gagauzja nie chce języka rumuńskiego na egzaminach maturalnych i uniwersyteckich, natomiast ponad trzy tysiące Mołdawian ustawia się w kolejce po rumuńskie stypendia. Naddniestrze walczy z ogólnoświatowym kryzysem.

Lider demokratów przyznaje, że komuniści oferowali mu stanowisko prezydenta w zamian za współpracę. Mołdawski parlament forsuje zaostrzenie ustawy o ruchu granicznym – Kijów i Moskwa grożą tym samym. Delegacja polskich parlamentarzystów przybywa do Kiszyniowa wspomagać dostosowanie mołdawskiego prawodawstwa do norm Unii Europejskiej, a w Gagauzji wkrótce zagości ważna osobistość.

Vlad Filat wyciąga rękę w stronę Partii Komunistów i „grozi palcem” kolegom z koalicji. Tymczasem w Naddniestrzu sytuacja przed grudniowymi wyborami prezydenckimi robi się coraz ciekawsza.

Chcielibyśmy, aby również ta strona internetowa – jako integralna część projektu – stała się forum wymiany myśli na temat wyzwań i możliwości polskiej prezydencji odnośnie do promowania idei Partnerstwa Wschodniego i intensyfikacji działań Unii Europejskiej w ramach wschodniego wektora jej polityki.

„Polska – partner Wschodu” jest hasłem dość oczywistym. Mamy swoje interesy na Wschodzie, z Partnerstwa Wschodniego uczyniliśmy sztandarowy projekt europejski. Jednak czy będąc partnerem Wschodu, nie możemy (lub nie powinniśmy) być także w pewnej mierze partnerem państw Południa? Algieria czy Libia to przecież potencjalni dostawcy gazu skroplonego do naszego planowanego terminalu w Świnoujściu. Ponadto metoda „przeciągania liny” pomiędzy unijnym lobby południowym, optującym za większym zaangażowaniem politycznym i finansowym na rzecz państw basenu Morza Śródziemnego, a lobby wschodnim, domagającym się tego samego dla wschodniego sąsiedztwa Unii, nie jest zbyt efektywna. W ostatnich latach skuteczne okazywały się działania tych państw unijnych, które – jak Niemcy czy Szwecja – występując z nowymi pomysłami dla wschodniego sąsiedztwa, uwzględniały zarazem interesy lobby południowego. Czy Polska nie powinna działać podobnie?

Jak odnieść się do dylematu wyboru między demokratyzacją a stabilizacją? Może on w całej ostrości ujawnić się niedługo na przykładzie Białorusi. Polska – partner Białorusi? Oczywiście – odpowie większość Polaków. Zarazem większość z nas będzie rozumiała to partnerstwo jako relację ze społeczeństwem białoruskim, a nie z władzami. Okazuje się jednak, że – zwłaszcza w momentach przesileń – skuteczność polityki zależy od dobrych kontaktów z władzami, czego przykładem są działania Polski na rzecz pomarańczowej rewolucji.

Wreszcie, czy aktualna oferta Unii dla państw wschodniego sąsiedztwa jest wystarczająco „pociągająca”? Czy na obecnym etapie stosunków okaże się siłą napędową modernizacji i reformy państwa? Czy – i ewentualnie, jak długo jeszcze – Brukseli uda się zachować atrakcyjność Europejskiej Polityki Sąsiedztwa, wykreślając z oferty najbardziej pożądaną nagrodę – członkostwo?

Zapraszamy do dyskusji.

Paweł Wołowski

Rozmowa Tomasza Kułakowskiego z Vladem Filatem Mołdawia: od reintegracji do integracji
Artykuł Kamila Całusa i Piotra Oleksego  Success story pilnie potrzebne, czyli mołdawskie oczekiwania wobec polskiej prezydencji
Rozmowa Piotra Pogorzelskiego z Pawłem Klimkinem Przede wszystkim integracja ekonomiczna
Artykuł Kamila Kłysińskiego Białoruś – równanie z wieloma niewiadomymi
Artykuł Kakhi Gogolashvilego Polska prezydencja – największa szansa dla Gruzji
Artykuł Rubena Mehrabiana Polskie inspiracje w armeńskiej polityce
Artykuł Marty Jaroszewicz Umowa stowarzyszeniowa z Unią Europejską: jak to widzi Ukraina?

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

Politycy – zgodnego dotąd – Sojuszu na rzecz Integracji Europejskiej obrzucają się oskarżeniami. Były pełniący obowiązki prezydenta Michaił Ghimpu obchodzi dzień okupacji radzieckiej. W Naddniestrzu nieznani sprawcy wymalowują hasła wzywające prezydenta do ustąpienia, a socjologowie ostrzegają przed „drenażem mózgów” z Gagauzji i nieuznawanej Republiki.

Rosyjska ambasada w Kiszyniowie dokonuje afrontu w stosunku do gospodarzy, lecz chwilę później wydaje oświadczenie uznające Mołdawię w jej oficjalnych granicach. W tym samym czasie naddniestrzańska młodzież tysiącami trójbarwnych wstążek świętuje Dzień Rosji, a baszkan Gagauzji zostaje wezwany do rezygnacji ze stanowiska.

Mołdawia spodziewa się po polskiej prezydencji w Unii Europejskiej więcej niż pozostałe kraje objęte Partnerstwem Wschodnim. Postawa polskich władz może mieć wpływ na politykę wewnętrzną tego kraju. Jednak premier Vlad Filat stara się nadmiernie nie rozdmuchiwać oczekiwań.

Będziemy potrzebowali jeszcze roku na negocjacje i wprowadzanie zmian niezbędnych do podpisania umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską.

Tyraspol na początku lipca prawdopodobnie przyjmie nową konstytucję naddniestrzańską, radykalnie zmieniającą strukturę rządu. W Kiszyniowie taktyczny ruch liberalnych-demokratów odbiera głosy komunistycznemu kandydatowi na mera stolicy. Natomiast komuniści organizują masową demonstrację.

Premier Vlad Filat rozwiewa wątpliwości dotyczące terminu podpisania przez Mołdawię umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską. Zbliżają się także czerwcowe wybory mera Kiszyniowa, tymczasem partia Liberalnych Demokratów nagle rezygnuje z poparcia własnego kandydata. Natomiast gagauscy komuniści protestują przeciw rządowym planom decentralizacyjnym.

Chyba zbyt łatwo uznaliśmy, że Europa Zachodnia stanowi dla naszych wschodnich sąsiadów atrakcyjny model do naśladowania. Dziś widać, że zarówno elity, jak i duża część społeczeństw wciąż pragną zachodniego dobrobytu, ale już niekoniecznie wszystkich rozwiązań politycznych i społecznych – z Andrzejem Brzezieckim rozmawia Michał Sutowski.

– Pojutrze mamy tu Dzień Zwycięstwa. Wiecie, bo byli u nas faszyści – oznajmia sekretarka naczelnika Kongazu. Niezręczną chwilę ciszy kończy pojawienie się staruszka. Wchodzi Iwan Iwanowicz, najstarszy weteran. Mężczyzna jest szczęśliwy, że został przedstawiony. Nadchodzi jego dzień: 9 maja.

Co przyniosą nadchodzące wybory samorządowe? Możliwe, że jednym z ich skutków będzie rozłam w Partii Komunistów Republiki Mołdawii, który doprowadzi do stworzenia nowej socjaldemokratycznej siły. Zaczynają również pojawiać się sugestie, że rządzący od 20 lat prezydent Naddniestrza Igor Smirnow powinien pomyśleć o emeryturze.

Mołdawski parlament powoła wkrótce specjalną komisję do wyjaśnienia wydarzeń wokół „kwietniowej rewolucji”. Tymczasem Tyraspol oficjalnie informuje, że poziom życia mieszkańców Naddniestrza drastycznie się obniżył. A Mołdawia bije niechlubne rekordy.

Forum Ekonomiczne odbyło się w kraju, w którym trzeba odpowiedzieć jeszcze na wiele poważnych pytań. Na przykład, w jakim języku mówi się w Mołdawii? Czy istnieje naród mołdawski, czy to jednak Rumuni? Czy mołdawscy politycy będą starać się o uznanie neutralności państwa, czy o akcesję do NATO? Kto będzie rządził w tym kraju? Czy w ramionach Brukseli będzie najcieplej?

27 marca po Kiszyniowie przeszły manifestacje „za” i „przeciwko” przyłączeniu Mołdawii do Rumunii. Toczący się spór jest na rękę politykom, którzy od 2009 roku są w stanie permanentnej kampanii wyborczej. Podobnie jak wciąż aktualny problem Naddniestrza.

Tylko demokratyzacja państw Partnerstwa Wschodniego umożliwi ich integrację z Unią Europejską. Pogląd ten nie jest jednak podzielany przez większość elit rządzących w państwach partnerskich. Czy Unia Europejska znajdzie sposób, by promować taką wizję zmiany w państwach Europy Wschodniej w sytuacji, gdy inne modele rozwoju ukazują możliwość modernizacji gospodarczej bez demokratyzacji?

Niemal zaraz po przeprowadzonych wyborach parlamentarnych w Mołdawii prezydent Rumunii Traian Basescu oświadczył, że w ciągu najbliższych dwudziestu pięciu lat Mołdawia wejdzie w skład Rumunii.

Sytuacja wydaje się patowa. W ciągu miesiąca od momentu wyborów musi odbyć się posiedzenie parlamentu, a deputowani mają jeszcze półtora miesiąca na wybranie prezydenta. Ze względu na obecny rozkład miejsc w parlamencie wskazuje się na kilka możliwych wariantów dalszego rozwoju sytuacji.

Sytuację komplikuje też jeden czynnik w relacjach Europy Wschodniej z Unią Europejską. Otóż Partnerstwo Wschodnie zakłada współpracę z krajami niedemokratycznymi, a więc Unia milcząco przyjęła zasadę „wolnoć Tomku w swoim domku”, innymi słowy: „suwerennej demokracji” – artykuł Andrzeja Brzezieckiego dla „Rzeczpospolitej”.

28 listopada odbędą się przedterminowe wybory parlamentarne w Mołdawii. Unia Europejska, a zwłaszcza niektóre kraje członkowskie, jak Polska, z zainteresowaniem i dużymi nadziejami oczekują na wyniki i rozwój sytuacji w tym państwie po wyborach.

Jeśli w najbliższych wyborach do władzy wrócą komuniści, będzie to kolejny – po zwycięstwie Wiktora Janukowycza na Ukrainie – sygnał, że kraje Europy Wschodniej wpadają w stare koleiny.