Urodził się w Grodnie i dorastał w Łodzi. W Palestynie zaprojektował nowe żydowskie miasto

Akiva Aryeh Weiss urodził się w Grodnie, dorastał w Łodzi i przeniósł do Palestyny doświadczenie przedsiębiorcy z imperium Romanowów. Jako jubiler, przemysłowiec i działacz syjonistyczny współtworzył Ahuzat Bayit, spółdzielnię, z której wyrósł Tel Awiw. Chciał zbudować nowoczesne żydowskie miasto poza ciasną zabudową Jafy — uporządkowane, higieniczne i otwarte na przybyszów z Europy. Jego historia pokazuje, jak biografie ludzi z Europy Wschodniej wpisały się w początki izraelskiej państwowości.

Posłuchaj słowa wstępnego szóstego wydania magazynu online!
Słuchaj

Utalentowany chłopak z imperium Romanowów


Białoruś i Polska dały światu wielu znanych i utalentowanych ludzi, którzy przyczynili się do powstania żydowskiej państwowości. Jednym z nich był Akiva Aryeh Weiss. Urodził się w Grodnie 11 grudnia 1868 roku w rodzinie zamożnych kupców. Później rodzina Weissów postanowiła przeprowadzić się do Łodzi, gdzie na początku XX wieku dynamicznie rozwijał się przemysł włókienniczy, a wiele osób z przedsiębiorczą żyłką dorobiło się fortuny. W Łodzi Weiss spędził młodość. Tutaj zdobył zawód jubilera i zegarmistrza. Jego rodzina posiadała warsztat znajdujący się przy ulicy Piotrkowskiej 17. Co ciekawe, budynek ten zachował się do naszych czasów.

W późniejszych czasach Akiva kierował oddziałem stowarzyszenia Geula, zajmującego się zakupem ziemi w Palestynie. Na czele tego towarzystwa stał również obywatel Imperium Rosyjskiego, Meir Dizengoff – człowiek, który wkrótce miał zostać pierwszym burmistrzem nowego żydowskiego miasta – Tel Awiwu.

W 1904 roku Weiss po raz pierwszy wyjechał do Palestyny, zapoznając się z tamtejszym społeczeństwem i warunkami życia. Dizengoff znalazł dla niego pierwszy dom na palestyńskiej ziemi.


Palestyński Nowy Jork


Na początku XX wieku Weiss podjął decyzję o przeprowadzce z Imperium Rosyjskiego do Palestyny, znajdującej się wówczas pod mandatem Wielkiej Brytanii. 3 sierpnia 1906 roku wraz z żoną i sześciorgiem dzieci udał się do Jafy. Założył tam fabrykę Renaissance, specjalizującą się w pokrywaniu wyrobów metalowych złotem i srebrem. Wkrótce przy fabryce uruchomiono także sklep jubilerski oraz warsztat zegarmistrzowski.

Weiss został przewodniczącym spółdzielni budowlanej Ahuzat Bayit (z hebr. Towarzystwo Budowy Domostw). W tym czasie aktywnie popierał ideę stworzenia żydowskiego ośrodka miejskiego, zaplanowanego zgodnie z zasadami estetyki i higieny. Opracował projekt nowego żydowskiego miasta na obrzeżach arabskiego portu w Jafie.

Biznesmen z Łodzi chciał zbudować w Palestynie drugi Nowy Jork – nowe dzielnice mieszkaniowe poza granicami starej arabskiej zabudowy. 11 kwietnia 1909 roku Weiss przeprowadził słynną „loterię muszelkową” (uczestnicy losowali muszle z numerami), w której rozdzielano działki pod budowę domów w Tel Awiwie, czyli Wzgórzu Wiosny. W wydarzeniu uczestniczyło 66 żydowskich rodzin. Od tego czasu 11 kwietnia uznawany jest za dzień założenia miasta.

Nazwę wymyślił inny repatriant – Nachum Sokołow. Miasto powstało na 5 hektarach ziemi zakupionych przez Weissa i jego wspólników (Aharon Chelouche z Algierii, Patrick Geddes ze Szkocji oraz Josef Barski, Zeev Rechter i Dov Karmi z Ukrainy). Populacja miasta zaczęła rosnąć dzięki nowym repatriantom z Europy, a także miejscowym Żydom z Jafy, którzy uciekali przed pogromami.

W 1913 roku Akiva Weiss otworzył w Tel Awiwie pierwsze w Palestynie studio filmowe – Or Hadasz. Był również jednym z twórców pierwszego kina w mieście – Eden. Ponadto zaczął rozwijać przemysł włókienniczy. Nie było w tym nic dziwnego – przyjechał przecież z Łodzi, będącej stolicą przemysłu tekstylnego Imperium Rosyjskiego. Fabryka Weissa nosiła nazwę Lodzia House (Łódzki Dom).

Natomiast prywatny dom przedsiębiorcy przy ulicy Herzla 2 w Tel Awiwie przypomina pałac Karola Poznańskiego w Łodzi. Weiss dążył do stworzenia budynku, który różniłby się od architektury arabskiej, ale jednocześnie nie byłby typowym europejskim domem. W rezultacie powstał budynek, który później trafił na listę światowego dziedzictwa UNESCO. W tym domu Weiss mieszkał aż do swojej śmierci.

Jubiler kontynuuje biznes


Idea rozwoju żydowskiego przemysłu diamentowego w Palestynie narodziła się na początku XX wieku. Wówczas bogaci jubilerzy z Europy postulowali przeniesienie działalności do Palestyny oraz szkolenie sierot, które ucierpiały podczas pogromów. Jubilerzy z Antwerpii już w 1910 roku próbowali eksportować do Palestyny maszyny do szlifowania diamentów, jednak napotkali opór europejskiej konkurencji.

Ostatecznie to Weiss rozwiązał problem rozwoju żydowskiego przemysłu diamentowego. W 1937 roku w pomieszczeniach prywatnego domu stworzył Izraelski Klub Diamentowy, który wkrótce został przeniesiony do innej lokalizacji i przekształcił się w giełdę diamentową. Co ciekawe, swoje kosztowności Weiss przechowywał w specjalnym sejfie zamówionym w Niemczech. Rozwojowi branży diamentowej w Palestynie sprzyjał fakt, że tuż przed wybuchem II wojny światowej wielu żydowskich jubilerów emigrowało z Europy, uciekając przed prześladowaniami. Ewakuowali także swoje przedsiębiorstwa, co przyczyniło się do rozwoju jubilerstwa w Palestynie.

Wspomniany wcześniej Meir Dizengoff chciał przypisać sobie zasługi za założenie Tel Awiwu. W 1936 roku powstał film poświęcony początkom miasta, w którym nie wspomniano o Weissie, a jako głównego założyciela miasta przedstawiono pierwszego burmistrza. Spór między tymi postaciami utrzymywał się długo. Ostatecznie rozstrzygnęła go książka biograficzna wydana w 1956 roku po śmierci Weissa przez jego dzieci, w której opublikowano prace tego utalentowanego człowieka.

Przedsiębiorca, który połączył ludzi różnych narodowości i krajów, zmarł w maju 1947 roku i został pochowany na Cmentarzu Trumpeldor w Tel Awiwie. Rok po śmierci Akivy Weissa Państwo Izrael ogłosiło niepodległość.