Nowa Europa Wschodnia (logo/link)
Międzymorze / 19.10.2026
Renata Trzcińska, Jan Buziewski

Dezinformacja nie musi przekonywać, by zwyciężyć. Wystarczy, że zasieje niepewność

Sztuczna inteligencja sprawia, że coraz trudniej odróżnić prawdę od fałszu, a spreparowane nagrania mogą wpływać na wyniki wyborów i podważać zaufanie do demokratycznych instytucji. Czy społeczeństwa są przygotowane na rzeczywistość, w której technologia nie tylko manipuluje informacją, lecz także coraz częściej wyręcza człowieka w myśleniu? O zagrożeniach związanych z deepfake'ami, dezinformacją i rozwojem AI oraz o potrzebie pielęgnowania relacji międzyludzkich opowiada Mateusz Łabuz w podcaście „Polacy Światu”.
Foto tytułowe
(Wiki Commons)



Posłuchaj podcastu: AI i wojny informacyjne. Demokracja i podmiotowość człowieka wymaga obrony



Jeszcze do niedawna podrobienie nagrania tak, aby wyglądało wiarygodnie, wymagało sporego wysiłku, a jeśli nawet już się to udało – i tak pozostawiało ślady po montażu. Osoba, która chciała zrobić fałszywy materiał wysokiej jakości, potrzebowała przede wszystkim odpowiedniego oprogramowania, umiejętności montażowych, a także dobrego materiału źródłowego, nie wspominając już o poświęconym czasie. Jednak wraz z rozwojem sztucznej inteligencji próg trudności został drastycznie obniżony. Dzisiejsza technologia umożliwia nawet najzwyklejszemu amatorowi „uchwycić” na nagraniu niemal wszystko, łącznie z tym, co nie miało prawa się wydarzyć. Problem sięga jednak znacznie dalej niż kwestia podrobionych nagrań. AI coraz mocniej wpływa na to, jak się komunikujemy, jak zdobywamy informacje oraz jak interpretujemy rzeczywistość.
Pobierz magazyn ZA DARMO
Magazyn Nowa Europa Wschodnia Online
jest bezpłatny.

Zachęcamy do wsparcia nas na Patronite


O tym, jak zalew treści niskiej jakości i rozwój generatywnej sztucznej inteligencji stawiają społeczeństwa przed fundamentalnym wyzwaniem, a także w jakim stopniu otwartość systemów demokratycznych powoduje, że stają się one bezbronne wobec cyfrowych wojen informacyjnych, rozmawia Renata Trzcińska w podcaście „Polacy Światu” z Mateuszem Łabuzem – naukowcem w Instytucie Badań nad Pokojem i Polityką Bezpieczeństwa na Uniwersytecie w Hamburgu, ekspertem Fundacji Obserwatorium Demokracji Cyfrowej, wykładowcą akademickim oraz ekspertem od mediów syntetycznych, w szczególności deepfake’ów. Jest on również autorem książki Przed Waszą Erą. Człowiek w syntetycznym świecie deepfake’ów, ChataGPT i sztucznej inteligencji.


Wyzwanie dla demokracji


Zdaniem Mateusza Łabuza demokracje nie są obecnie przygotowane na świat, w którym sfałszowane nagranie mogłoby doprowadzić do kryzysu politycznego szybciej niż prawdziwe wydarzenie. Według niego problem leży u podstaw systemu demokratycznego, ponieważ zakłada on otwartą komunikację i swobodną wymianę informacji. Z kolei państwa autorytarne mogą znacznie łatwiej kontrolować przepływ treści.

Dodatkową komplikacją jest fakt, że spora część komunikacji została przeniesiona do internetu, gdzie informacje rozchodzą się w niezwykle szybkim tempie, a algorytmy dodatkowo wzmacniają treści, które przyciągają uwagę i decydują o tym, kto je zobaczy. W efekcie wiadomość nie musi być prawdziwa, żeby zyskać rozgłos.

– Myślę, że to jest ogromne wyzwanie dla demokracji i ogromne wyzwanie instytucjonalne, dlatego że dzisiaj musimy się przygotowywać na czarne scenariusze, gdzie – chociażby w przededniu wyborów – zostanie udostępniony jakiś deepfake, który będzie celował w określonego kandydata i będzie po prostu zbyt mało czasu na to, żeby zdemistyfikować kłamstwa, które zostaną tam opowiedziane – tłumaczy Łabuz.


Siła kłamstwa


Takich przypadków na świecie było już kilka. Na przykład w 2023 roku podczas wyborów parlamentarnych na Słowacji na dwa dni przed głosowaniem opublikowano nagranie przedstawiające jednego z czołowych kandydatów rozmawiającego z dziennikarką o rzekomym fałszowaniu wyborów.

Sama dziennikarka początkowo zbagatelizowała sprawę, ponieważ nie wierzyła, że ktoś poważnie potraktuje kiepskiej jakości materiał. Dopiero reakcja odbiorców – którzy zaczęli rozważać, czy nagranie aby na pewno nie jest prawdziwe – uświadomiła jej, że kryzys ten może mieć istotny wpływ na wynik wyborów. Właśnie to, zdaniem Łabuza, pokazuje skalę zagrożenia: nie trzeba stworzyć doskonałego fałszerstwa, aby zasiać w ludziach ziarno niepewności.

– To jest bardzo duże wyzwanie i my, jako demokracja, powinniśmy się na nie dobrze przygotowywać, chociażby tworząc wyspecjalizowane komórki, które będą mogły interweniować, tworząc mądre regulacje zmuszające platformy cyfrowe do natychmiastowego moderowania takich treści, a najlepiej do moderowania ich, zanim one w ogóle się ukażą w internecie. Bo jeżeli dzisiaj platformy cyfrowe wypracowują zyski na poziomie kilkunastu, kilkudziesięciu miliardów dolarów, a jednocześnie nie przykładają wagi do tego, żeby moderować treści, które są udostępniane przez użytkowników, to coś tutaj jest ewidentnie nie tak. Oczywiście mogą się tłumaczyć, że nie da się moderować wszystkich treści, ale kiedy się tego w ogóle nie próbuje zrobić, to do mnie takie tłumaczenie absolutnie nie trafia.


Więcej niż polityka


Zjawisko deepfake’ów wykracza jednak poza obszar polityki i procesów wyborczych. Łabuz zwraca uwagę na wykorzystywanie sztucznej inteligencji do tworzenia niekonsensualnych treści seksualnych, których ofiarami często są dzieci i kobiety. Według niego państwa powinny zdecydowanie reagować na tego rodzaju przypadki, choćby karząc za tworzenie treści o charakterze intymnym bez zgody osoby przedstawionej na materiale oraz zaostrzając sankcje związane z tworzeniem materiałów pedofilskich, które są nieodróżnialne od treści z wykorzystaniem wizerunku prawdziwego dziecka.

W odróżnieniu od dyskusji na temat dezinformacji, w których pojawiają się pytania o granice wolności słowa czy działalności artystycznej, w przypadku treści tworzonych bez zgody osoby, której wizerunek został wykorzystany – a w szczególności materiałów dotyczących dzieci – zdaniem eksperta nie powinno być większych wątpliwości.


Geneza kłamstwa


Współcześnie dezinformacja kojarzona jest przede wszystkim ze sztuczną inteligencją i mediami społecznościowymi. Należy jednak pamiętać, że nie jest to nowe zjawisko – zmieniały się tylko wykorzystywane w tym celu narzędzia.

Według Łabuza pierwszy przykład można odnaleźć w historii Adama i Ewy. W jego interpretacji symbolem dezinformacji jest wąż, który świadomie wprowadza Ewę w błąd. Sama Ewa, nieświadoma fałszywości przekazu, podaje go dalej, ilustrując tym samym mechanizm misinformacji.

Jak tłumaczy Łabuz, rozróżnienie między misinformacją a dezinformacją jest ważne, ponieważ osoby rozpowszechniające fałszywe treści nie zawsze robią to celowo. Często same padają ofiarą dezinformacji. Dlatego jednym z najważniejszych elementów przeciwdziałania jej powinno być zwiększanie świadomości odbiorców oraz uczenie ich rozpoznawania i weryfikowania potencjalnie fałszywych treści – zwłaszcza że celem bywa nie tyle przekonanie kogokolwiek do konkretnej tezy, ile samo wywołanie chaosu, sprawiającego, że ludzie tracą pewność, co jest prawdą.


Dwie strefy


Na manipulację szczególnie narażona może być diaspora, czyli rozproszeni po całym świecie obywatele danego narodu. Łabuz zauważa, że osoby żyjące poza granicami swojego kraju żyją w dwóch strefach informacyjnych – odbierają przekazy zarówno z kraju zamieszkania, jak i z kraju pochodzenia. Fałszywe treści bywają zaś często konstruowane tak, aby wykorzystywać silne emocje towarzyszące emigracji, co czyni takie osoby jeszcze bardziej podatnymi.

– Zawsze wtedy, kiedy mamy do czynienia z jakąś informacją, która wywołuje w nas bardzo duże emocje, powinniśmy się zatrzymać. Dezinformacja prawie zawsze brzmi bardzo prawdopodobnie. Ona jest tak skonstruowana. Musimy więc zadać sobie pytanie, kto coś pierwotnie opublikował, dlaczego to zrobił, czy podają to niezależne, wiarygodne redakcje, a jeżeli sensacyjną wiadomość będzie upubliczniało tylko jedno, jakieś anonimowe konto, albo aktor, który ma określone poglądy polityczne, wówczas nie jest to wiadomość, którą powinniśmy brać za pewnik. Też powinniśmy oczywiście weryfikować źródła, czyli jeżeli już weryfikujemy źródło, to też musimy weryfikować informacje na temat źródeł, czyli co inni mówią o konkretnych źródłach – wyjaśnia Łabuz.


Zacieranie się granic


Choć współcześnie wiele osób pracuje nad doskonaleniem sztucznej inteligencji, aby była coraz skuteczniejsza, należy się również zastanowić, w którym momencie zacznie ona zastępować człowieka. Zdaniem Łabuza granica między pomocą a wyręczaniem się AI jest płynna i każdy musi wyznaczyć ją sam. Jak zauważa, problem leży również w tym, że ludzie coraz bardziej przyzwyczajają się do przekazywania swoich zadań sztucznej inteligencji. W połączeniu z zalewem treści niskiej jakości można tutaj mówić o potencjalnym zjawisku degradacji mózgu.

– Natomiast gdybym miał coś podpowiedzieć, to oczywiście eksperymentowanie, szukanie własnych rozwiązań, niewyręczanie się, a jednocześnie dbanie o to, żeby kompetencje, które już nam się wykształciły, były podtrzymywane i rozwijane. Nie chodzi więc o całkowite odrzucenie sztucznej inteligencji, ale o to, by korzystać z niej umiejętnie i jednocześnie pamiętać o własnym wkładzie intelektualnym.

W 2025 roku MIT przeprowadził badanie, w ramach którego porównano aktywność mózgu osób piszących eseje samodzielnie, z pomocą wyszukiwarki oraz z wykorzystaniem dużego modelu językowego. U badanych piszących za pomocą narzędzia AI zaobserwowano najsłabszą aktywność i łączność mózgu, a jednocześnie zauważono, że nie byli w stanie zacytować tekstu, który przed chwilą pisali. Zjawisko to określono mianem „długu poznawczego”.


Cień AI


Mateusz Łabuz przestrzega również przed zjawiskiem tzw. shadow AI, czyli wykorzystywaniem narzędzi sztucznej inteligencji, których użycie nie jest dozwolone lub jest wprost zakazane w określonych organizacjach. Należy pamiętać, że część chatbotów zbiera i przechowuje treści. Dlatego przy wprowadzaniu danych przedsiębiorstwa czy informacji poufnych można niekiedy mówić o naruszeniu tajemnicy zawodowej, a w niektórych sytuacjach – również prawa, w szczególności w kwestii RODO.


Pierwiastek człowieczeństwa


W świecie przepełnionym (dez)informacją, w którym sztuczna inteligencja rozwija się coraz szybciej, powraca pytanie: czy człowiek zdoła odnaleźć się w nowej rzeczywistości równie dobrze, jak przy poprzednich osiągnięciach? Choć nie ma na nie jednoznacznej odpowiedzi, Mateusz Łabuz zauważa, że pewną ochronę może zapewnić ludzkie poczucie wyjątkowości. Liczy on, że na pewnym etapie rozwoju zaczniemy się sprzeciwiać rzeczywistości, w której technologia coraz mocniej wkracza w obszary dotychczas zarezerwowane tylko dla człowieka. Jednocześnie podkreśla istotę relacji z innymi ludźmi.

– Chciałbym, żebyśmy zaczęli myśleć trochę inaczej o naszych relacjach. Ja to widzę już po sobie, przy czym testuję też na sobie różne rozwiązania. Mam pięcioletnią córkę, z którą często chodzę na spacery i od jakiegoś czasu w ogóle nie biorę ze sobą telefonu komórkowego. Zabieram jedynie zegarek, ewentualnie portfel, biorąc pod uwagę, że właściwie za każdym razem kończymy w pobliskiej lodziarni. Nie biorę telefonu dlatego, że wiem, że to jest ogromny rozpraszacz. Zacząłem sobie zdawać sprawę z tego, ile razy sięgam po ten telefon, żeby sprawdzić coś, czego absolutnie nie muszę sprawdzić, ile razy odbieram połączenia, które mógłbym przerzucić na później. To nie jest żaden problem, że ja później oddzwonię. Świat się w tym momencie nie pali, nie wali. Jestem z córką i to powinien być mój czas święty. Dlatego mam takie jedno hasło, którym chciałbym się podzielić, i które stało się takim moim mottem: pozostańmy ludźmi, ale bądźmy też z ludźmi.


Maszyna a człowiek


Sztuczna inteligencja przejmuje coraz więcej naszych obowiązków, a to generuje kolejne wyzwania, z którymi musimy się mierzyć. Jednym z nich jest odróżnienie prawdy od fałszu. Nauka wykorzystywania nowych technologii jest równie ważna jak zdolność samodzielnego myślenia i oceny informacji. Jednak w świecie pełnym sztuczności umiejętność bycia obecnym dla drugiego człowieka jest jedną z rzeczy, które czynią nas ludźmi.

Artykuł został opracowany na podstawie podcastu AI i wojny informacyjne. Demokracja i podmiotowość człowieka wymaga obrony, opublikowanego na kanale „Polacy Światu” prowadzonym przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP.