Zapomniana autorka znanego portretu Kupały. Historia Niny Sasnouskiej

Autorką jednego z najbardziej znanych portretów Janki Kupały jest białoruska artystka Nina Sasnouskaja. W międzywojennym Wilnie pracowała jako nauczycielka rysunku w Gimnazjum Białoruskim, była też znaną graficzką. Z czasem jej nazwisko uległo zapomnieniu. Opowiadamy, co wiadomo o życiu artystki i dlaczego badacze do dziś poszukują informacji o niej.

Posłuchaj słowa wstępnego siódmego wydania magazynu online!
Słuchaj

Na cmentarzu prawosławnym w Wilnie na Lipówce (biał. Byliny) znajdują się groby wielu Białorusinów i Białorusinek, datowane od XIX po XXI wiek. Podczas Radunicy (wiosennego święta zmarłych w prawosławiu) i Dziadów regularnie odwiedzają je miejscowi Białorusini. Po 2020 roku liczba osób zaglądających na tę zabytkową nekropolię znacznie wzrosła. Zaczęto również poszukiwać zapomnianych grobów, a wiele dotąd zaniedbanych i zapomnianych nagrobków wysprzątano, udekorowano zniczami i biało-czerwono-białymi wstążkami. Spacer po cmentarzu stał się bardziej uporządkowany – wstążki w ojczystych kolorach przyciągają wzrok i wyznaczają drogę.

Do dziś jednak niektóre miejsca pamięci pozostają zapomniane, nieznane szerszemu kołu Białorusinów, odwiedzane ewentualnie tylko przez krewnych. Do takich miejsc, które nie przebiły się do ogólnej świadomości, należy grób Niny Sasnouskiej (1892–1978) – białoruskiej artystki i nauczycielki rysunku w wileńskim Gimnazjum Białoruskim. Mniej zdeterminowanych poszukiwaczy może zbić z tropu fakt, że pochowano ją pod nazwiskiem męża: Nina Aleksandrouna Karancewicz.

Artystka spoczęła obok swojej siostry Tacciany (1893–1978) i krewnej od strony męża – Niny Uładzimirowny Kudasawej (Żalaznikowej) (1919–2008). Obok znajduje się również grób rodziców Niny i Tacciany Sasnouskich: Marii Kipryjanauny (1868–1953) i prałata (protojereja) Aleksandra (1862–1931). W Litewskim Centralnym Archiwum Państwowym zachowały się akta, dokumenty i zdjęcia Tacciany Sasnouskiej-Kudasawaj i jej męża Uładzimira Kudasawa. Niestety, brakuje jakichkolwiek materiałów dotyczących Niny Sasnouskiej-Karancewicz.

Nina urodziła się w 1892 roku we wsi Dabrawola w powiecie wołkowyskim guberni grodzieńskiej (obecnie rejon świsłocki na Grodzieńszczyźnie). Od 1898 roku rodzina Sasnouskich mieszkała w Wilnie. W latach 1910–1911 Nina kształciła się w wileńskiej szkole plastycznej, a w latach 1919–1921 brała udział w zajęciach na wydziale malarskim Uniwersytetu Wileńskiego jako wolna słuchaczka.

Na początku lat dwudziestych pracowała jako nauczycielka rysunku i kaligrafii w wileńskim Gimnazjum Białoruskim. W międzywojennym Wilnie zdobyła pewien rozgłos jako zachodniobiałoruska malarka i graficzka, a w 1923 roku wykonała ołówkiem portret Janki Kupały, przeniesiony techniką litograficzną na kamień przez Jazepa Horyda. Wydrukowany w wileńskiej drukarni Łaskowa, portret ten był wielokrotnie reprodukowany w zachodniobiałoruskich periodykach i podręcznikach szkolnych.

Ponieważ portret ten był najbardziej znaną pracą Niny Sasnouskiej, często traktowano ją jako autorkę jednego dzieła. Wiadomo jednak, że spod jej ręki wyszło o wiele więcej obrazów.

Sprzeczne są również informacje dotyczące ojca Niny, prawosławnego duchownego Alaksandra Sasnouskiego. Z jednej strony we wspomnieniach pojawiają się wzmianki o jego poglądach monarchistycznych, z drugiej – o przyjaznym stosunku do ruchu białoruskiego.

Nauczycielkę rysunku w Gimnazjum Białoruskim w Wilnie wspominali jej byli uczniowie: Janka Bahdanowicz w książce Na drogach życia (1992) i Leanid Halak we Wspomnieniach (1982–1983). Pierwszy opisywał ją jako „dobrą, otwartą, lubianą przez uczniów”. Drugi zostawił krótką wzmiankę: „Nina Sasnouska, córka prałata Sasnouskiego, uczyła rysunku. Po ukończeniu szkoły już jej nie spotkałem. W 1966 roku widziałem fotografię nauczycielki u jej krewnego Auhiena Kudasawa (1922–1983). Zmarła w Wilnie”.

Wiadomo, że podczas wojny Auhien Kudasaw, siostrzeniec Niny Sasnouskiej, wyjechał do USA i ożenił się z artystką Nadzieją Kudasawą. Po jego śmierci wyszła ona ponownie za mąż za Jankę Zaprudnika, białoruskiego działacza emigracyjnego.

Nić czasu


Za pośrednictwem Natalli Hardzijenki udało mi się zasięgnąć informacji na temat Niny Sasnouskiej od Nadziei Kudasawej-Zaprudnik (urodzonej w 1932 roku). Natalla Hardzijenka kontaktowała się z nią telefonicznie, a później odwiedzała ją osobiście w domu opieki w New Jersey.

Nadzieja Zaprudnik słyszała o ciotce swojego pierwszego męża mieszkającej w Wilnie. W domu Kudasawych było kilka rysunków, które wyszły spod ręki Niny, prezentowanych niekiedy w USA na wystawach twórczości białoruskich artystek.

Pani Nadzieja pamiętała też brata Niny i Tacciany, Alaksandra Sasnouskiego, nazwanego tak na cześć ojca. Wspomnienia pani Nadziei pokrywają się z informacjami przechowywanymi w wileńskim archiwum – Alaksandr studiował w Pradze. Ninie również to proponowano, lecz nie zgodziła się na to. Pani Nadzieja podzieliła się też ważną informacją o tym, że brat Niny, który mieszkał z rodziną w Wiszniewie, został aresztowany i wywieziony na Syberię.

O małżeństwie Niny z Karancewiczem, a także o jej losach podczas drugiej wojny światowej i powojennych w litewskiej SSR na razie nic nie wiadomo. Nie wiemy też, czy miała dzieci. Trwają poszukiwania jakichkolwiek nowych informacji o zapomnianej białoruskiej artystce i działaczce międzywojennego Wilna. Jej grób można odwiedzać na Lipówce – w centralnej części cmentarza między bramą wejściową a kaplicą.

Przeł. Joanna Bernatowicz

Artykuł został opublikowany w portalu novychas.online