Liban dał im schronienie. Polscy wygnańcy zbudowali tam namiastkę ojczyzny

Historia polskich uchodźców w powojennym Libanie wciąż żyje we wspomnieniach tych, którzy znaleźli tam schronienie po zesłaniu i wojennej tułaczce. Maria Gordziejko opowiada o dzieciństwie w Ghazirze, polskich szkołach i społeczności, która tysiące kilometrów od kraju próbowała stworzyć namiastkę utraconej ojczyzny.

Posłuchaj podcastu:
Słuchaj


Polacy w Ghazirze


Ghazir w Libanie jest miejscem wyjątkowym dla polskiej kultury. W lutym 1837 roku Juliusz Słowacki przybył tam do klasztoru św. Antoniego. Podczas swojego pobytu pracował nad poematem Anhelli, a z zasłyszanych z ust mnichów legend stworzył jedną z postaci utworu – anioła Eloe. Ponad sto lat później w tej miejscowości osiedlili się polscy wygnańcy, a o ich codziennym życiu opowiada Maria Gordziejko – była polska uchodźczyni – w rozmowie z Anetą Ananicz, konsulem RP.

Po II wojnie światowej, w latach 1945–1950, Ghazir stał się jednym z największych skupisk polskich uchodźców w Libanie. Polacy uciekali ze Związku Radzieckiego przez Iran, a stamtąd trafiali na Bliski Wschód. Pierwszy transport zabrał ze sobą 500 osób, drugi – 700. Ghazir oraz miasto Zuk Mikajil były głównymi ośrodkami polskiej diaspory. Polacy często wynajmowali kwatery gościnne u miejscowych gospodarzy, a koszt ich utrzymania był pokrywany przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Jak wspomina Gordziejko, otrzymywali również kieszonkowe od rządu.


Liban oczami przeszłości


W jej pamięci jednak najbardziej utrwalił się krajobraz pełen niewielkich domów z czerwonymi dachami, które na tle górskiej scenerii przypominały rozsiane po zboczach grzyby. Jak przyznaje, w porównaniu z tamtejszym Libanem ten współczesny wypada znacznie gorzej. Wspomina, że zabudowa była wtedy rzadsza, a górskie miejscowości miały zupełnie inny charakter niż obecnie.

Jednym z miejsc, które w szczególności zapamiętała, była Harisa. Lubiła tam wędrować pieszo, choć dziś przyznaje, że nie wszystkie szczegóły tych wypraw potrafi odtworzyć. Czas zatarł wspomnienia, ale emocje pozostały.

Przyznaje też, że serdeczność i gościnność, z jaką się spotkała zarówno w Iranie, jak i w Libanie, sprawiły, że oba te kraje stały się dla niej drugą ojczyzną.


Namiastka ojczyzny


Jak wspomina Maria Gordziejko, środowiska polonijne w Ghazirze, Zuk Mikajilu i innych okolicznych miejscowościach tworzyły oazę, a życie społeczności było tam dobrze zorganizowane. Funkcjonowały szkoły, w których naukę prowadzono w języku ojczystym, a kadra nauczycieli i pedagogów składała się przede wszystkim z Polaków, którzy mimo doświadczeń syberyjskiego zesłania starali się przekazać dzieciom wiedzę i dać im w ten sposób namiastkę normalności. Dzięki temu dzieci i młodzież miały możliwość uczenia się w swoim języku. Nauczano polskiego, geografii, przyrody, łaciny, a także języków obcych – początkowo arabskiego i francuskiego, później głównie angielskiego.

Jednak życie rodaków w Libanie nie ograniczało się wyłącznie do szkolnictwa. Działały również organizacje społeczne, harcerskie, a także polskie duszpasterstwo. Wszyscy Polacy starali się, mimo tysięcy kilometrów dzielących ich od domu, zachować swoją tożsamość, język i poczucie więzi z ojczyzną.


Ku nowej przyszłości


Po ukończeniu szkoły średniej wielu młodych Polaków kontynuowało naukę na uczelniach. Wybierali przede wszystkim kierunki związane z medycyną, stomatologią oraz architekturą. Wśród młodych Polek były również dziewczęta, które później wyjechały z Libanu i zrobiły kariery w różnych częściach świata. Pokolenie to mimo wojennej tułaczki nie zrezygnowało z nauki. Jak opowiada rozmówczyni, jedna z jej koleżanek ukończyła architekturę, a później odniosła sukces zawodowy w Wielkiej Brytanii, przyczyniając się do rozwoju Anglii. Inne z kolei postanowiły wybrać medycynę, działalność społeczną i harcerstwo. Dla wielu Polaków Liban z chwilowego przystanku stał się początkiem zupełnie nowego życia.


Rozproszeni po świecie


Z czasem polska diaspora na Bliskim Wschodzie zaczęła się kurczyć. W pewnym momencie coraz więcej rodaków zaczęło wyjeżdżać, aż w końcu sama wraz z matką i dwiema siostrami odpłynęła statkiem z Bejrutu. Wielu Polaków nie wracało jednak do kraju, wybierało dalszą emigrację, szukając nowego miejsca do życia.

Maria Gordziejko szacuje, że spośród 4 tysięcy Polaków rozsianych po Libanie około 600 wróciło do Polski. Reszta rozproszyła się po świecie.


Miłość ponad granice


Oprócz wielkich wydarzeń historii zachowały się również drobne, osobiste opowieści. Jedna z nich dotyczy Irki, Polki mieszkającej w Libanie, oraz libańskiego taksówkarza Antoine’a.

– Była taka Irka Krajewska. Z UKU kursował taksówkarz Antoine. Zawsze wykrzykiwał „taksówka polska, Antoine, Antoine”. Myśmy myśleli, że on się zaleca do jej matki, która w sąsiedztwie naszym mieszkała, bo ona była atrakcyjna, w wieku mojej siostry. I w dniu wyjazdu na okręcie, który wypływał z Bejrutu do Londynu, matka czeka na Irkę, a Irki nie ma. W końcu kapitan okrętu mówi tak: „jedziemy, nie będziemy czekać”, ale matka czeka. Potem okazało się, że ten Antoine kochał się nie w matce, tylko w Irce. Widocznie mieli sekretny układ, że jak będzie jechała do Londynu, to ucieknie. I została z Antoine’em. Osiedlili się w Dżuniji, gdzie założyli rodzinę i prowadzili kawiarnię – opowiada Gordziejko.


Śladami wspomnień


Po latach od opuszczenia Libanu Gordziejko wracała tam kilkukrotnie. Organizowano spotkania dawnej polskiej społeczności, a także pielgrzymki. Jednym z ważniejszych wydarzeń było upamiętnienie rocznicy opuszczenia Iranu i Libanu przez Polaków.

Szczególne znaczenie miał powrót do Zuk Mikajilu, jednego z najważniejszych miejsc jej dzieciństwa, i Ghaziru, gdzie spotkała dawnych znajomych. Jak przyznaje, choć nie była to jej ojczyzna w sensie formalnym, na zawsze pozostanie częścią jej życia.

– Do Libanu wracam jak do kraju swojego dzieciństwa, tak samo jak do Iranu – mówi.

Przyznaje też, że nie interesują jej dyplomatyczne definicje ani formalne podziały. Dla niej liczy się doświadczenie ludzi, którzy zostali wyciągnięci ze swojego kraju i znaleźli azyl w miejscu, w którym nigdy nie spodziewaliby się go znaleźć.

– Kraj, który pierwszy nas przyjął, a wszyscy się od nas odwrócili, to był Iran, i o tym musimy pamiętać. Oni przyjęli nas bezinteresownie, wyciągnęli do nas pomocną dłoń. Kraj, który był nam zupełnie obcy kulturowo, religijnie. Nie pytali się o naszą religię ani o to, skąd pochodzimy. Liban również przyjął nas bezinteresownie, wynajmując nam u Libańczyków kwatery.

Dla Gordziejko ważne jest, aby pamiętać, że ludzie, którzy opuścili Związek Radziecki i trafili przez Iran na Bliski Wschód, nie byli zwykłymi emigrantami.

– Nie byliśmy uciekinierami ani emigrantami, byliśmy wygnańcami – podkreśla.


Historia, która łączy


Z biegiem lat Liban zapisał się w polskiej pamięci na wiele sposobów. Stał się miejscem bliskim sercu zarówno Polaków, którzy znaleźli tam schronienie, jak i – znacznie wcześniej – Juliusza Słowackiego. Poeta przybył do Libanu w 1837 roku, gdzie spędził kilka tygodni, zatrzymując się między innymi w Bejrucie i klasztorze św. Antoniego – pracował tam nad swoim poematem Anhelli. Krajobrazy Libanu, jego historia i otwartość Wschodu stały się jednym z motywów przewodnich w jego twórczości. W ten sposób kraj ten połączył historie Polaków z różnych epok – romantycznego poety i tych, którzy ponad sto lat później szukali tu bezpiecznego miejsca po wojennej zawierusze.


W imię pamięci Dla Marii Gordziejko wspomnienie Libanu pozostaje czymś, czego, jak sama przyznaje, nie sposób w pełni oddać nawet najbogatszym językiem polskim.

Czuje potrzebę i odpowiedzialność, aby przekazywać tę historię dalej; aby świat usłyszał o dzieciach, które z Syberii trafiły do Iranu, o rodzinach, które znalazły azyl w Libanie, o nauczycielach, księżach, zakonnicach i harcerzach, którzy próbowali stworzyć dla dzieci namiastkę normalnego świata, a przede wszystkim o tych, którzy nie zrezygnowali z ambicji, choć ich ojczyzna znajdowała się tysiące kilometrów dalej.

Dziś, gdy wydarzenia minionych lat zacierają się coraz bardziej, relacje ostatnich świadków nabierają szczególnego znaczenia. To dzięki nim historia polskich uchodźców w Libanie nie pozostaje jedynie wspomnieniem, ale opowieścią o ludziach i ich zmaganiach.

Artykuł został opracowany na podstawie podcastu Byliśmy wygnańcami, nie emigrantami. Polka opowiada o życiu w Libanie w cyklu Polacy Światu prowadzonym przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych RP.